KI kan ikkje føle at mamma er død
Eit dikt om sorg og magi, og byrjinga på ein poetisk dialog.
Poesi.
Publisert 10. februar 2025.
Illustrasjon: Zarina Saidova
kunstig intelligens kan ikkje føle at Mamma er død (eit
dikt som eigentleg handlar om magi) denne sorga er
enorm og overveldande og berre mi slik sorga di
over mor di er berre di
kunstig intelligens kan ikkje uttrykke den for deg
like lite som eg kan
kunstig intelligens kan ikkje føle sorg
men det kan eg
og når du les om mi sorg
så veit du at den er ekte
at eg kan klikke på alle brannhydrantane
og kjenne igjen ein sykkel
poenget er: KI leverer resultat
men kunst er ikkje resultat resultatet er eit biprodukt av kunsten
for kunst er prosess
og prosessen er livet her, eg skal vise deg:
skriv eit dikt om at mor di er død
EIN:
stå opp prøv å hugse draumen
Mamma var der ho og du satt på stova og såg på TV
det kjentest ekte
var det eit minne eller kom ho faktisk?
er ho framleis der ute eller finst ho berre i deg?
kaffi sorga har føkka med døgnrytmen din
du søv til elleve. men dottera di har vore oppe sidan åtte
ho er eit og eit halvt og forstår ikkje at farmor er borte
ho forstår at du er lei deg fordi du gret heile tida men klarer ikkje forstå kor det gjer vondt
og no har sambuaren din hatt morgonshow i tre timar med havregraut og Mamma Mø
og ho er sliten kvar dag meir sliten
ho har laga rom for sorga di
men det får vere måte på du må på
du kan ikkje dusje no du kan ikkje skifte ut av stillongsen og T-skjorta du sov i
du må lese Mamma Mø og så Julia gjemmer seg
mens dottera di prikkar deg i auget
så sambuaren din kan rydde kjøkenet etter frukost
og mens du les høyrer du lyden frå kaffikverna
sambuaren din lagar kaffi til deg
dottera di ser på deg og seier brrrr
ja, seier du kaffikverna brrrr
tenk på Mamma mens du les Mamma Mø gråt
dei skal ut og leike du har ikkje på deg klede enno du hjelper dottera di du skifter bleie
tar på varme klede vinterdress du held ho i handa så ho held balansen
mens ho trør ned i Cherrocksane sine
ho er glad i sko og har lært seg å få dei på sjølv
du dobbeltsjekkar at ho har riktig fot i riktig sko
sambuaren din tar ho med seg ut på verandaen
ho trillar barnevogna mens dottera di går ved sida av
det er laurdag og barnehagen i nabolaget er tom
så dei skal disse der og leike i bussen
du står i stova og ser dei gå over graset, vekk frå deg fordi
gråt for at Farmor ikkje finst meir
reflekter over tid og sorg
og at sorga også er vakker tenk på Lawrence Anthony
elefantvernaren som døydde av hjarteinfarkt då han var 61
og på flokken av elefantar han jobba med som kom til huset hans og vaka der
tenk på elefantens stille
lytt til at du er aleine i huset eit plutseleg knepp frå traktaren betyr
kaffien var ferdig for ein halvtime sidan og at den no har slått seg av
ta ein kopp kaffi gå inn på badet
kle av deg gå inn i dusjen skru på vatnet
skru opp varmen på vatnet gråt
dusj i minst ein halvtime kaffien står ved vasken
ta ein slurk kaffi innimellom sjølv om det blir vått på golvet når du opnar dusjkabinettet
tenk på at kaffien er svart og god
at den er dyrare enn kaffien på COOP at du kjøpte den på Jacobsen &
Svart tenk at også den er globalisering at nokon plukka desse bønnene i Kenya
tenk på alt menneskehender må halde i tenk på at du ikkje hugsar siste gong
du og Mamma heldt kvarandre i handa før på sjukehuset sjølvsagt natta før ho døydde
og tenk på at du har gløymt å svare på ein mail frå Gabe som gjendiktar riv av seg ansiktet
tenk at han er på andre sida av jorda at lesinga av førsteutkastet hans
gjorde at du skjønte at den også var sorgarbeid at alt du har skrive
har leia fram til at du no står og grin i dusjen at det var bestemt
tenk på at diktet du skreiv om mora di i den boka
no finn seg ein heim i eit nytt språk på andre sida av jorda
tenk på kva avstand er gråt for at Mamma ikkje berre er langt borte
faren til mormora di kunne stoppe blødingar med hendene
det var ei evne folk ikkje skulle ha
dei kom til han når dei måttebløding når det hadde skjedd ei ulykke
det var lang veg til legehjelp kort veg til han
dei kom ikkje fordi han var vis eller fordi han skrytte på seg velsigningar frå Gud
dei kom fordi det funka når han la hendene på såret så stansa blodet
innanfor eit visst omfang, sjølvsagt
kva er det magiske i dette? ikkje det som skjer men at det skjer
og at nokon seier det til nestemann som også kjem med såret sitt
Mamma tok eit bilde då ho og Mormor besøkte Sommerøya for nokre år sidan
av kyrkjegarden og ei innskrift over ein port: «Slekters gang» natta Mamma døydde
kom ho til meg «med dei gamle tantene» som ho kjende nærværet av på Sommerøya
dei synte ho korleis ho kunne komme til meg og trøyste meg
tørk av deg vatnet med handkleet som har hange over dusjkabinettet i to veker
skyl ned dei tre pillene (blodtrykk, kolesterol, D-vitamin) med resten av kaffien
Mormor har ringt deg så du ringer tilbake ho har mista dottera si
ho vil gjerne at du skal komme på besøk med dottera di og dokker avtaler søndag
tenk på eit par brødskiver du er ikkje svolten du et ein banan
og les nyheitene på NRK.no på mobilen du sjekkar mail du ser på ein pdf av gravsteinen
til mora di og sender tilbake at du vil ha eit linjeskift i minneordet
du ser for deg å besøke kyrkjegarden trille Ronja dit mens ho søv
om nokre månader er det sommar
du har fått på deg klede det er torsdag du har time hos psykologen
og du har vunne ei denimskjorte frå vintageavdelinga
i Livid Jeans sin julekalender på Instagram
klokka er eitt du har ein time før psyko du går ut og set deg i bilen til mora di
som du køyrer til byen du rekk ikkje Livid før timen så du går og kjøper ei julegåve
til dottera di enda ei julegåve dette er den tredje du har kjøpt
Gunnar ringer men du ser det ikkje du sender melding og seier du ringer tilbake i kveld
så går du til psykologen og pratar og pratar og pratar og etterpå stikk du på Livid
og finn ei fin mørkegrå Levi’s-skjorte frå kanskje tidleg på nittitalet
og den får du heilt gratis fordi du klikka på hjartet og la igjen ein kommentar
då du parkerer, skriv du på notatblokkappen på Iphonen din:
kvar einaste kjensle er samansett
og i kvar einaste kjensle vil eg du skal kjenne
etter den delen som er kjærleik»
dette er diktet du skriv i dag du noterer «12. des»
dottera og sambuaren din har komme heim
sambuaren din skal lage middag du les Mamma Mø igjen
og boka om månen og Julia setter seg og ein om Gruffalo
så vil dottera di leike med skrinet men lokket er vanskeleg så du må opne ho tar ut
dei små trelokka til dei forskjellige lukene i skrinet det er eit gammalt syskrin
og det er små rom til knappar og nåler og ei nålepute og du kan ta av
det øvste laget og under er det eit stort rom til trådar og sånn
men dokker har putta dei avrivne lukene frå ulike lukebøker inn i det store rommet
når dottera di har rive ut ein busk
for å sjå hunden bak busken
har busken hamna i skrinet
og no har dottera di oppdaga skrinet
og buskane spreier seg ut over vindaugskarmen og sofaen
middagen er klar det er fiskegrateng og kokte grønsaker
du begynner å bli sliten du har vore sjukemeld lenge no
og før det var du i foreldrepermisjon etter depresjonen din i sommar
har du vore utmatta du orkar ikkje før mora di døydde sa ho:
«eg ser deg ramle saman som ein våt klut» og det skjer heilt plutseleg
men også føreseieleg etter middag er du ikkje brukande til noko
du seier hadet til dottera di og gir ho ein suss så går du inn på soverommet
der har du lenestol og ein TV og du sit i lenestolen og stirar framfor deg i 20 minutt
før du speler COD Black OPS 6 i eit par timar
så sender sambuaren din melding og seier det er kveld du kjem ut
dottera di er glad for å sjå deg dokker les Mamma Mø
så er det tannpuss sambuaren din og du syng Puss, puss så får du en suss
først ein gong normalt og så med ulike tullestemmer som du har funne på
dottera di sit på servanten med føtene i vasken ho fyller vatn i ein kopp
og heller vatnet over tærne sine ho seier «zjyzj» som betyr «skyle»
og da det skal skiftast bleie græt ho sambuaren din skiftar bleie
du står ved sida av og held handa til dottera di som du veiver fram og tilbake til rytmen
av Bleieskiftbaluba som er ein song du har funne på som gjer at ho ikkje græt like mykje
og ikkje forsøker å sette seg opp
så må sambuaren din på do før leggetid så du held dottera di
dokker går på stova og du foreslår at dokker skal sjå etter månen dottera di seier
så dokker går til det sørvendte vindauget og ser etter månen
og dokker går til det nordvendte vindauget og ser etter månen
og dokker går til det vestvendte vindauget og ser etter månen
men det er overskya og månen søv
så dokker seier god natt til edderkoppen
som bur i det vestvendte vindauget
så kjem sambuaren din og dokker seier god natt
alle seier god natt du får ein suss av dottera di
så går du på soverommet ditt og græt
før du ringer Gunnar tilbake klokka er berre åtte
Gunnar seier han ikkje visste at han ringde deg
det må ha vore ein feil men sidan dokker likevel er på telefonen pratar dokker
Gunnar seier han sit i redaksjonsrådet til Vinduet
og han har hatt ein idé om å få nokon til å skrive om det han kallar Okkultur
som er at okkultisme og magi har blitt trendy i mainstream-kunsten
der romanforfattarar og performancekunstnarar herjar
og han er irritert for dette er ting Gunnar (og du) kan litt om
og så mykje av det magiske arbeidet der ute er berre fetisjering av rekvisittar
symbol frå magiens idéhistorie tatt i bruk for å markere utanforliggande ting:
sjangertilknyting politisk standpunkt (båe til høgre og venstre) osv.
noko som lar seg gjere fordi magiens symbol allereie er hefta til ulike
estetiske, populærkulturelle overflatar som har blitt identitetsmarkørar signal om kven
ein ønsker å vere på same måte som ei vintage skjorte frå Levi’s er det (det er fullstendig
mogleg å forklare logoane til Levi’s Coca-Cola McDonald’s osv. som magiske symbol
ser du ein Coca-Cola-logo er det overhengande fare for at du på magisk vis
snart drikk ein cola) men fordi symbola er hefta til «magi»
er dei på ein måte av-aktiverte og formbare
glitrande små remsar av sølvpapir som tiltrekker seg kulturkråker
som vil signalisere posisjonar
som ein betre kunne signalisere på andre måtar (om du vil skildre deg sjølv som nazi
er det jo tydelegare å tatovere eit hakekors i panna enn å tatovere Odinsruna?
og om du vil seie noko poengtert om byplanlegging og bustadpolitikk
så er det vel betre å skrive kronikk enn å danse heksedans for ti andre kunststudentar?)
og sjølv om ingenting av dette er nytt
eller utprega problematisk sånn heilt eigentleg så manglar diskursen ei stemme
som forsøker å seie noko om kva magisk arbeid faktisk er
og veit du om nokon som kan skrive eit sånt essay?
det gjer du ikkje ikkje utanom Gunnar eller deg sjølv
og du kan ikkje skrive eit sånt essay du er i sorg og du er sjukemeld
og dessutan er du ikkje interessert i å polemisere
det er meir interessant å snakke om magisk metodikk i relasjon til kunstig
intelligens magisk metodikk er prosessorientert i første instans ei forhandling mellom
poet og dikt og deretter mellom dikt og lesar poenget er ikkje underhaldning
men å skape endring alle skal endre seg båe poet og lesar
og den beste måten du har funne å gjere det på er improvisasjon:
å skape ting ein ikkje visste at ein skulle skape men improvisasjon må planleggast
ein må finne ein måte å iscenesette seg på som gjer ein klar til å tenke overraskande
og det er i dette den magiske praksisen er nyttig for ein poet
fordi ein kan arbeide med magi innanfor den praktiske poetiske skapinga
og av og til sit ein faktisk igjen med poetisk slagg
som kan gjerast om til publiserte dikt
i dette funkar magien betre enn det meste anna betre enn å reise
betre enn å ruse seg betre enn å havarere
kunstig intelligens er ikkje basert på å skape men på å kopiere
på å omgå den delen av prosessen som er heile poenget kunstig intelligens
er kapitalismens reinaste uttrykk: produktet betyr alt det skal produserast og omsettast
så raskt og billig som mogleg og det skal likne på det vi allereie veit at sel
det skal vere innanfor rammene og det monstrøst vakre i det heile
er kor lett den kunstige intelligensens proponentar avviklar verdien av mennesket
fordi dei ikkje forstår kva det er å skape noko som ikkje var der frå før
fordi dei ikkje veit at det kreative utgangspunktet er heilag
og dermed avslører kor djupt kniven har trengt inn kor djupt såret er
men det du i augeblikket ikkje tenker på er at ingenting av dette er spesielt interessant
for det er ikkje sånn at folk ikkje veit dette alle veit dette
ingen brukar KI på grunn av kvaliteten vi brukar det fordi vi er slitne kapitalistar
trøtte av oss sjølve og dei fiktive rammene for livet vårt
det hjelpte ikkje å gjennomskode fiksjonen vi blei berre triste av det
nihilismen er kapitalismens endestasjon og den fossa vi forbi for lenge sidan
det er mørkt utanfor det opne vindauget men vindens visling vitnar om at toget
er i fritt fall vi har tulla ungane våre inn i armkroken og ventar berre på smellet
og kunstnarar sel det vi klarer å selje mens det framleis finst ein marknad for det
og utan å gidde å sette meg inn i okkulturens kanoniserte verk
så trur eg det er dette dei ikkje forstår
dei som kopierer symbol fordi dei er pene å sjå på:
om du vil bevare ein viss type kål så må du ha ein åker
og du må så og hauste den kålen år etter år til den kanskje ikkje er seg sjølv lenger
men heller handlinga det er å halde den i live
du treng meir enn tryllestav og hatt med stjerner på
for å kalle deg sjølv trollmann rekvisittane er der mest for publikum
og om det er publikum du vil ha
så er det betre å seie dumme ting på Twitter
på Twitter kan du sette i gang eit ritual som endrar heile verda
(eller som i det minste får det til å sjå ut som om ho endrar seg)
men om du vil bruke magi til å seie noko ekte som du ikkje visste at du visste
om så berre for deg sjølv som publikum så treng du støvlar og spade og kunnskap om kål
og det er ikkje det at det er feil å bruke magiske symbol som rekvisittar
for all del, køyr på men forstå at ved å bruke dei som utstyr til
kitsj, sjølvhjelp og rytmisk sportsgymnastikk
så utholar ein ei idéhistorie som er viktigare å forstå enn nokosinne
for berre prøv dette: les Edward Bernays bok Propaganda (1925)
sjølve læreboka for båe Goebbels og Madison Avenue på 50-talet (kva får du når du
kryssar Goebbels og Madison Avenue?) les så Magick in Theory and Practice
av Aleister Crowley og om du ikkje av denne øvinga finn eit (i det minste underhaldande)
omgrepsapparat eigna til å forklare det globale politiske teateret i 2025 så kan du ikkje lese
men uansett – om du skulle skrive essay for Vinduet så ville du ikkje skrive om dette
det heile er for deprimerande og du er allereie deprimert
og du kan ikkje eigentleg ein drit om KI
og eigentleg ikkje så mykje om magiens idéhistorie heller
du berre hermer kva enn Alan Moore seier så folk kan like gjerne berre lese Promethea
og The Moon and Serpent Bumper Book of Magic og ta det derifrå
nei, om du skulle skrive essay så ville du heller skrive om heimelaga magisk praksis
om kva det betyr å bruke magisk metodikk i skrivinga og du ville tatt utgangspunkt
i kva du lærte av gjendiktinga Gunnar og du gjorde av CAConrads Og vi står i kø for å dø
som blant anna kan lesast som ei lærebok i kvit magi
og du ville skrive noko om din eigen magiske praksis og da du forklarer dette til Gunnar
kjem du av ein eller annan grunn tilbake til korleis ein kaffikopp kan vere eit ritual
at det berre handlar om perspektiv og iscenesetting og du veit ikkje heilt kvifor
du er så opptatt av den der kaffikoppen men du nemner han fleire gonger mens du pratar
men du skal uansett ikkje skrive det der essayet du kan ikkje gjere det ikkje no
du græt heile tida du prøver å vere Pappa innimellom så
Gunnar og du takkar for praten og legg på
så speler du COD Black OPS 6 til klokka fire om natta
denne natta rundar du Prestige 4
og før du legg deg for å sove skriv du dette:
det første som skjer når ein tar denne samtalen
ut av telefonen og sett den på ei bokside
er at den blir magi fordi den får eit publikum
om ikkje anna må ein forstå det
ikkje kraftig magi ikkje på linje med Trump
sin twitterkonto men likevel potent nok
til å endre båe avsendar og verda rundt han
det er derfor eg ikkje snakkar så jævla høgt
om min eigen magiske praksis
det er derfor mine ritual er små
og det er derfor eg blir nervøs
av å sjå folk erklære seg magiske
«okkulturen», som du kalla det
er ikkje av det vonde men den er ikkje av det gode heller
tarotkort er ikkje sjølvhjelp
men først og fremst fordi «sjølvhjelp» er enda eit ord
som har blitt øydelagt av pengar
blei en venn føkka over av eit ouija-brett
ei ånd tok kroppen hennar
tok ho med seg langt inn i skogen
synte ho ting ho ikkje ville sjå
og tvinga ho til å gløyme ting ho ikkje ville gløyme fordi:
ouija er ein måte å snakke med dei døde på
men når ein strekker seg bakanfor forhenget
så stiller ein seg også sårbar for øydeleggjande og mørke demoniske krefter fordi:
ouija fungerer sånn at ei gruppe venner
beveger eit glas over eit bord utan å vite
at det er dei sjølve som gjer det
glaset glir over teikna bokstavar
som stavar ut beskjedar dei gir til seg sjølve ingen andre krefter brukast
enn dei som ligg i vennenes hender det som skjer er ei førestilling
ei iscenesetting ei forteljing ein lever seg inn i
og ein må forstå: ritualets kraft
glaset tar ikkje imot beskjedane
via kollektivets umedvitne lytting
til det ein sjølv trur om det ein spør om
og om det som blir sagt er ærleg nok
så kan det vere livsfarleg
plutseleg er ein midt i ei forteljing ein ikkje visste føregjekk
plutseleg er ein i skogen
ingenting er farlegare enn ei forteljing ein ikkje visste at ein skulle fortelje seg sjølv
fordi ingenting er meir frigjerande
eg har sagt til elevane mine
av og til ser skrivinga ut som å gå ein tur
eg har ikkje sagt: når du går ein tur
så lever du ut ei forteljing om deg sjølv
du fyller deg sjølv med forteljinga om turen
eit anna ord for turen er: ritual»
dagen etter ringer du Gunnar og seier at du ikkje vil skrive essay
og fordi du ikkje har klart å gløyme kaffikoppen du snakka med Gunnar om
og fordi du eigentleg med det same visste akkurat kva for kaffikopp det var du tenkte på
drar du til Mammas tomme leilegheit på Othilienborg
du låser deg inn slår på lyset ser haugen med uferdige strikkeprosjekt
eska du har lagt fotoalbum og barneteikningar i
og tar bartekoppen mamma elska
ut av kjøkkenskapet hennar
du pakkar den inn i avispapir og legg den i veska di
neste dag tar du bartekoppen med til kontoret ditt
du gjer dette fordi du er poet
og fordi du saknar mammaen din
fordi du er ein liten gut som drikk kakao av den koppen
og du tar med det minnet til eit no kor du er poet
for der du er poet kan du vide ut språkets augeblikk
til å omfatte deg sjølv der du sit på kontoret
og til å omfatte deg sjølv der du er ein liten gut
som har fått kakao i den spesielle bartekoppen
som du berre fekk låne av og til fordi Mamma var redd for den
den magiske verdien av bartekoppen
kjem til syne når den omsettast gjennom rituell praksis
og det er mange ritual som kan tenkast:
slik ein øydelegg bilde og klede etter avbrotne romansar
ein kunne plassert den i skogen
og bygge ei kyrkje rundt den
og så sette seg ned og vente på at resten av byen skal manifestere seg
og i ein sekundær transformasjon så kunne ein bli poet i bartekoppbyen
skrive ein ny Æneide om korleis alle bartekoppfolka kom frå Troja
men det mest nærliggandeer å drikke kakao av den
nærare bestemt kakaoen Mamma etterlét på spisestovebordet:
ein Rett-i-koppen boks med pulverposar
du heller pulveret i koppen
og når det knepp frå vasskokaren heller du vatnet i koppen
du lagar augeblikket der Mamma er i nærleiken
dette er ritualet i dette finn du hjartet og døra i dette definerer du det som er heilagt
loven rissar du inn i huda di med tida som nål loven dannar kartet
kartet visar vegen der brua kryssar Nidelva Mamma sin gamle skuleveg
då ho budde på Nardo, men gjekk på Sverresborg skule då ho var lita
før noko av dette hadde skjedd berre ei lita jente over Stavne bru
lenge før Stavne bru blei gjort om til eit drap
lenge før Torunn og du flytta til huset ved Thaulowbakken og fekk Ronja
lenge før dokker flytta frå det huset lenge før den vesle jenta døydde på sjukehuset
nesten 60 år før faktisk før ho fekk eit barnebarn som ho elska
som ikkje kjem til å hugse og ein son som hugsar så altfor godt
som skriv dikt som plagast over alt det dei ikkje rommar
som er ein slags trollmann som drikk kakao og kallar det magi
og er den einaste i verda som verkeleg føler det tragiske
i at den kakaoen hadde ho kjøpt til deg sjølv som drikker den og tenker:
«den skulle du kose deg med
aleine på kvelden telefonsamtalane våre varte i gjennomsnitt i to-og-eit-halvt minutt
eg hugsar nesten ikkje kva vi brukte å snakke om lenger ingenting stort:
korleis har du det korleis er forma kva skal du gjere i morgon osv.
greitt død ingenting seier Mamma
trist levande ingenting seier eg
drikk kakao av bartekoppen
skriv eit dikt om at mor di er død
Født 1984. Poet. Kommer med ny diktsamling høsten 2025 på Samlaget.
Av Gunnar Wærness
(bokens folk)
Et dikt av Gunnar Wærness skrevet med utgangspunkt i Benjamin Netanyahus nå slettede tweet om «mørkets og lysets barn.»
