Moglegheita av eit rom, eller ein bunkers

Dette er ikkje ei heilt upartisk bokmelding. Eg leste denne romanen for første gong i 2021, då i engelsk omsetjing, og har sidan den gong rekna boka som ein av mine favorittar. Idet eg les henne igjen, denne gongen i Gørild Eldøens upåklagelege og tidlause språkdrakt, spør eg meg sjølv kva det var ved romanen som trefte meg så sterkt for fem år sidan. Eg kan også spørje meg kva som trefte så mange andre, for eg har ikkje unik smak, viser det seg. Men den diskusjonen har i og for seg blitt dekt grundig i andre tekstar sidan den norske utgivinga kom ut, så eg ser ikkje behovet for ein ny metadiskusjon her. Dette er altså ikkje ei bokmelding av «TikTok-fenomenet», men av romanen eg leste for fem år sidan.

Jeg som aldri har kjent menn kom opphaveleg ut i 1995, og er ført i pennen av den belgiske forfattaren Jacqueline Harpman. Den dystopiske romanen handlar om førti kvinner fanga i eit bur i ein bunker, under strengt vakthald frå ulike menn. Det blir aldri utveksla ord mellom fangane og fangevaktarane, det einaste språket dei imellom er pisken. Eit stykkje ut i romanen går ein alarm, og kvinnene slepp fri ved eit uhell. Vaktene forsvinn sporlaust før kvinnene rekk å få med seg kor dei har tatt vegen. Kvinnene klatrar til overflata, der eit aude slettelandskap ventar dei. Gruppa går i leit etter sivilisasjonen, men finn ikkje noko anna enn andre bunkarar, der kjønnssegregerte grupper av kvinner og menn ligg fanga bak gitteret, daude for lengst. Håpet dei hadde då dei sleppte fri, forsvinn gradvis. Etter kvart som dei innser at dei aldri kjem til å ha meir enn kvarandre, blir fridommen i det opne landskapet bittersøt. Dei frie kvinnene går bort av alderdom, ei etter ei, til det berre er forteljaren att. Ho er den yngste blant dei, og den einaste som ikkje har noko minne av livet før bunkeren. Outsidarperspektivet hennar viser seg etter kvart å vere ei styrke, både for å tenke nytt om fangenskapen og for å overleve i einsemd etterpå.

Eg hadde gleda meg til å lese romanen om att. Samstundes skal eg ikkje leggje skjul på at lesinga gjekk saktare enn sist, sidan eg allereie visste kva som skjer. Kanskje er dette ein roman som er best å lese den første gongen, når universet er nytt og ein ikkje veit kva som venter ein på neste side?

Det som sat igjen i meg fem år etter første lesing, var rommet boka gir til lesaren. Same kor mykje kvinnene spekulerer, får dei nemleg aldri svar på kva som har skjedd, kvifor dei var fanga i bunkeren – ikkje eingong kva planet dei er på. Det flyttar dermed fokuset over på andre ting, som korleis det kjennest å oppleve mørker og stire på stjernehimmelen for første gong, eller forteljaren si undring over kvifor mødrene blant dei ikkje snakkar om borna dei hadde i sitt tidlegare liv. Romanen byr på mange gode observasjonar om kva det vil seie å vere menneske, å elske og å vere åleine. Eg-personen sitt fråver av erfaringar som vi, lesarane, har opplevd ved å leve i samfunn, under open himmel, har ein underleggjerande effekt under lesinga. Ja, så stort det er å bruke føtene til å springe, og så stort det er å elske djupt og inderleg!

Då kvinnene endeleg kjem seg ut av bunkeren, kjenner ingen av dei igjen landskapet. Og same kor langt dei går, kjem dei aldri til nokon sivilisasjon. Det oppstår difor teoriar i gruppa om at dei er på ein annan planet. Ei bok om romfart som etter kvart blir funnen, byggjer også opp under denne teorien. Samstundes som kvinnene vandrar i leiting på sivilisasjonen, lagar dei sin eigen. Dei dannar par og klikkar, og byggjer hus for å romme dei ulike grupperingane. Sjølv om eg-personen ivrar etter å byggje så mange hus som mogleg, av rein keisemd, vil dei fleste bu så mange mogleg under eitt tak, truleg på grunn av måten dei var stua saman i bunkeren. I så måte er kanskje ikkje Jeg som aldri har sett menn berre ein dystopi, men også ein utopi? I det vesle samfunnet kvinnene danner, treng dei ingen reglar. Dei slår ikkje kvarandre i hel i kampen om ressursar, men lever i relativ harmoni, om enn liva deira er ganske einsformige og trøyttande. Og når dei døyr, held dei respektfulle gravferder med latinske kyrkjesongar etter minnet.

Det er freistande å trekke linjer til Fluenes herre av William Golding, der tesen er at menneskenaturen leier til kaos og barbari utan samfunnets normer til å halde folk i tøylene. Apropos — ni år etter utgivinga av den klassiske romanen, skjedde faktisk noko liknande i røynda. Seks tonganesiske tenåringsgutar stakk av frå ein kostskule med ein båt, og enda opp forlist på ei aude øy etter ein storm som knuste båten. Gutane overlevde i 15 månadar på øya ‘Ata, og var gode vener under heile opphaldet. Om kveldane song dei sjølvkomponerte songar akkompagnert av ein heimelaga gitar. I så er menneskenaturen slik han kjem til uttrykk i Jeg som aldri har kjent menn slettes ikkje urealistisk.

Representerer kvinnesamfunnet i Jeg som aldri har kjent menn ein feministisk utopi utan menn? Både ja og nei. Eit av grepa som løfter romanen i mine auge, er det nyanserte synet på nettopp menn. For tittelen gir ingen tvil om at mennene speler ei viktig rolle – trass i at ingen menn snakkar i heile romanen. Eit viktig aspekt ved romanen er nemleg eg-et sin sorg over eit heilt liv utan å oppleve romantisk kjærleik og sex. Ho observerer kvinnene rundt seg som danner romantiske parforhold, men kjenner inga tiltrekning mot andre kvinner. Ho er heller svært oppteken av å forstå kva som skjer (skjedde?) mellom kvinner og menn seksuelt, men dei eldre kvinnene vil ikkje fortelje henne det. Dei seier ho ikkje treng å vite det uansett, sidan ho aldri kjem til å møte menn, og det provoserer henne frykteleg. I byrjinga av romanen legg ho merke til ein ung vakt som ikkje har vore der tidlegare, og gjer alt ho kan for å fange merksemda hans, utan hell. Eg-et byrjar å fantasere om hemmelege møter med denne vakta, og oppdagar «skjelvet», orgasmen. Men etter kvinnene slepper fri, mistar ho tilgangen på denne delen av seg sjølv, som ho uansett aldri kopla til fysisk berøring av sin eigen kropp, men som var utelukkande knytt til mysteriet menn. Tittelen peiker lengselsfullt på kva eg-et har gått glipp av. Ho er for alltid fråkopla sin eigen potensielle seksualitet, slik ho også alltid held seg på avstand frå dei andre kvinnene. Då den nest siste kvinna døyr, blir ho ikkje einsam, men snarare letta over å endeleg vere åleine og kunne gjere det ho vil.

Etter å ha lese romanen for andre gong, sit eg i stor grad igjen med det same: Ei stor stille i eit uendeleg slettelandskap. Så deilig det er å få dette rommet til å tenke.