Utviskingas svik

Det finst ei munnleg migrasjonshistorie blant mange svarte familiar i Europa, og slekta mi er ikkje noko unntak. I 1944 sette bestefar min ut frå Gullkysten i Vest-Afrika på ei farefull ferd over eit lumsk hav – han la livet sitt i hendene på eit reiarlag som hadde mista tjuefire farkostar i ein krig som framleis herja. Ein postbåt med passasjerar, lik den han sjølv var om bord i, hadde utan åtvaring blitt torpedert langs den same ruta. Han kom fram i september, då haustkulda langsamt sette seg i sommaren, til eit Storbritannia øydelagt av krig.

Før ferda var over, måtte han bu i fleire veker i ei enkel hytte i ein jordbruksleir i Basingstoke, ein liten, tungt militarisert marknadsby i Sør-England, medan han prøvde å skjule kor skuffa han var over dei verkelege tilhøva i det mykje lovpriste morlandet i imperiet. «Det er ein stor overgang for meg; vi bur i telt eit stykke frå byen og må stå i kø for å få mat og kunne vaske oss», skreiv han i eit brev til Cambridge University og uttrykte kor utolmodig han var etter å halde fram med studiane. Han kom frå Aburi, ein sval landsby mellom frodige fjell og dalar, kjend for dei lækjande vatna og det milde klimaet. Overgangen må ha vore smertefull. Men han klaga aldri. Trass i alt dei hadde ofra under krigen, representerte Storbritannia framleis store moglegheiter.

Dessutan var dette eit bidrag bestefaren min kjende frå før. Sekstifem tusen landsmenn var blitt utplasserte i Asia under britisk kommando i 1944. Den vestafrikanske avdelinga utmerkte seg i Burma; mellom anna sørgde dei for ein av dei sjeldne sigrane på land, medan Takoradi, heimbyen til bestemor mi, var blitt ein av dei viktigaste basane for British Royal Air Force. Langs kystlinja som var spekka med festningar som tidlegare heldt afrikanske slavar, hjelpte ghanesarane å montere oppimot fem tusen fly som blei flogne til Egypt, ein sentral base for Storbritannia i kampen om å bevare kontrollen over Suezkanalen og olja i Midtausten.

Forfattaren og journalisten Howard French skildra krigsinnsatsen til Gullkysten som «eit tydeleg døme på korleis svarte hadde redda skinnet til kolonimakta». Men den jublande britiske offentlegheita gløymde fort. På same vis som svarte troppar ikkje fekk lov til å delta i feiringa av freden etter den første verdskrigen i 1919, mista bidraget til dei svarte soldatane i den andre verdskrigen sjølv den vesle merksemda det hadde fått.²

Bestefar min var blitt vald ut til å studere i Cambridge for deretter å reise tilbake og verke som statstenestemann for kolonimakta. Det framande, det kalde og krigstrøytte ved det Storbritannia han møtte i 1940-åra, blei dulma av den djupe kunnskapen han hadde samla gjennom heile livet. I fleire hundreår hadde misjonærar frå Danmark, Sveits, Nederland, England og Skottland kome ubedde til heimbyen hans. Bestefar min var blitt utdanna av metodistar, som gav han presteleg kunnskap om Bibelen, upåklageleg engelsk, ein forkjærleik for Chaucer og ein inngåande kjennskap til britisk historie – namna på engelske monarkar, byar, viktige slag og lovar.

Bestefar oppdaga at kunnskapsbalansen i den nye heimen var djupt asymmetrisk. Han visste så mykje om britane, medan dei ikkje visste noko om han. Det var verre enn som så, dei såg på han med nedslåande ignoranse, slengde skjellsord etter han, lagde apelydar og behandla han annleis enn dei kvite likemennene hans. Til og med i den avstengde, koloniale verda ved Cambridge University opplevde han og andre afrikanske studentar at vilkåra deira var så undertrykkjande samanlikna med vilkåra til dei kvite studentane frå koloniane at dei måtte kjempe for å få råd til bøker og kolet som skulle varme dei medan dei las.³

Bevis på det antatte mindreverdet var overalt. Sjølv Aburi, den gamle landsbyen til bestefar hadde trekt til seg akademisk merksemd frå dei britiske elitane. Den skotske kjøpmannen og tenestemannen Brodie Cruickshank skreiv til dømes at «ein mørk, ugjennomtrengeleg løyndom ulma i skuggen frå dei disige skogane, ein passande bustad for avgudsdyrking og vond overtru».

«Kva for ein annan stad kunne menneskesinnet finne ein plass meir eigna til å bli stenka i overtruisk ærefrykt eller bli klargjord for blodige heidenske ritar», spurde Cruickshank.⁴ Britane frykta desse rike naturlege økosystema like mykje som dei frykta kulturane som levde i symbiose med dei. Overalt fann dei eit påskot til å øydelegge og omskape i sitt eige bilete heller enn å lære.

«Gudar oppfører seg alltid lik menneska som skapar dei», påpeikte den afrikansk-amerikanske forfattaren Zora Neale Hurston i notata frå Haiti då ho studerte haitisk voodoo-kultur på 1930-talet. Då britane koloniserte afrikanarane, stempla dei gudane deira som vonde, blodtørstige og barbariske, ei vurdering som spegla deira syn på dei koloniserte.

Britane søkte å erstatte desse gudane med ein kristen gud som såg potensialet deira til å imitere kvitleik. I byar som Aburi og over heile det afrikanske kontinentet tente misjonerande kristendom og utdanning som to spydspissar i den siviliserande oppgåva. Å lære afrikanarar å assimilere europeiske normer og åtferd var ikkje berre ønskeleg, men ei heilag oppgåve. Kulturen og tradisjonane til bestefar, overleverte frå generasjon til generasjon, over fleire tusen år, blei ikkje berre motarbeidde, straffa eller utviska. Dei blei sidestilte med vonde maktar.

Sjølv om eg blei fødd fleire tiår seinare, på åttitalet i Noreg og vaks opp i Storbritannia, fylte denne haldninga lufta eg og familien pusta inn, ho låg på lur i historia vår som eit gjenferd. I tida mellom utdanninga til bestefar, som døydde før eg blei fødd, og mi eiga utdanning har verda forvandla seg til det ukjennelege. Ghana gjekk først i kampen for avkoloniseringa av Afrika og blei i 1957 det første svarte landet som frigjorde seg frå den europeiske kolonimakta. Tvangsarbeidet og det straffande regimet til det britiske imperiet blei sett til side og erstatta av sjølvstyre og sjølvstendige nasjonalforsamlingar. Men maktsystema forblei dei same. Økonomiar som var avhengige av råvareeksport, kollapsa saman med prisane på råvarene. Belastninga knytt til migrasjonen skauv afrikanarar endå lenger ned den sosioøkonomiske stigen i landa dei enda i, medan dei levde av det dei hadde att etter å ha sendt pengar heim. Viss ein var svart, immigrant og utarma, kunne assimilering vere fordelaktig. Noko som framleis gjeld i dag.

*

Då Storbritannia røysta for å gå ut av EU, kom det raskt for ein dag at den britiske regjeringa var blitt tatt på senga. Ikkje eingong David Cameron, statsministeren som heldt referendum for å roe dei euroskeptiske røystene i sitt eige parti, venta at desse røystene skulle lykkast. Å seie at årsakene bak Brexit var eit mysterium, er ei gigantisk underdriving. Brexit-tilhengarane, rusa på fantasien om UK som eit djervt øyrike, noko heilt for seg sjølv kulturelt og geografisk, hadde gløymd at dei hadde ei landegrense til EU i Irland. At Brexit kunne gå frå slagord til verkelegheit, skapte stor debatt. Fleire trudde at ein parlamentslov måtte til, og fremst blant dei var den britiske forretningskvinna Gina Miller.

Miller, ein attraktiv formueforvaltar som såg yngre ut enn dei nokre og femti ho var, lanserte ein kampanje for å få ein «slutt på Brexit-kaoset», der ho faktasjekka feilaktige påstandar og gjekk til sak for å få gjort ei parlamentarisk gransking. Desse tilsynelatande ordinære krava utløyste fleire dødstruslar. Ein mann blei sett i fengsel for å ville betale folk for å køyre ho ned, og ho fekk vakthald i heimen døgnet rundt. For dei høgrevridde Brexit-tilhengarane personifiserte Miller, som hadde brun hud, indisk opphav og var fødd i Karibia, ei tru på at antipatriotiske, rasialiserte andre prøvde å hindre den nasjonalistiske draumen om endring.

I boka Rise skildrar Miller barndommen i Britisk Guiana, noverande Guyana. Ho vaks opp med ein sterk tru på Storbritannia, som truleg overgår den til fleire av kritikarane hennar. Som andre familiar som blei underviste i det britiske systemet, var familien hennar sterkt knytt til det britiske monarkiet både som medlemmar av Det britiske samveldet og gjennom identiteten sin. Som mange etterkommarar av koloniserte vaks Miller opp med imperiets propaganda, som gav eit idealisert bilete av det å vere britisk. «Som eit barn av Samveldet hadde eg vakse opp i trua på Storbritannia som det lova landet», skriv ho, «eit land der rettstryggleik og anstendigheit var vovne inn i samfunnsstrukturen.»⁵

Dei koloniserte hadde tiltru til Storbritannia fordi det var sånn dei var oppdradde. På same vis som bestefar min fekk dei høyre at dei kom frå «disige skogar, ein passande bustad for avgudsdyrking og vond overtru». Eit system som lærte undersåttane å internalisere blikket til herskaren, og som sørga for at forakta for den ikkje-europeiske fortida vår fekk halde fram lenge etter at sjølve imperiet hadde kollapsa. «Ein følte at vestindiarane i min generasjon var verkeleg bakstreverske», skreiv den barbadiske diktaren George Lamming. «Dei mangla ikkje berre erfaringa av vunnen fridom; fridomen var ikkje eingong ei vital kraft eller trong med omsyn til korleis dei såg på seg sjølve og verda som hadde sperra dei inne.»

Som med nesten alt som dreiar seg om kolonihistoria, er britar flest fullstendig uvitande om korleis denne dynamikken varar ved. Han har blitt viska ut saman med dei andre vedvarande effektane av desse rasialiserte systema. På toppen av det heile har skikkelsar som mot alle odds avviser systemet, sjølvhatet eller det sjølvpålagte fangenskapet systemet genererer, og som kunne rettleie dei som framleis avviser systemet i dag, også blitt viska ut frå den moderne bevisstheita.

*

Å bli viska ut er å forsvinne frå tid og minne. Før Zora Neale Hurston samla munnlege forteljingar i Haiti, hadde ho festa merksemda si nærare heimen, i Alabama. Her fann ho fram til historia til den siste kjende mannlege gjenlevande frå det siste kjende slaveskipet som kom til USA, Clotilda, som sette segl i 1860. Cudjo Lewis nølte med å fortelje, men då han først gjorde det, fløymde det over. Han blei fødd som Oluale Kossola i ein joruba-familie i Vest-Afrika, han blei tatt til fange, seld som slave og frakta til Amerika via Mellompassasjen. Han sørgde over fangenskapet og tvangsflyttinga lenge etter at den første verdskrigen hadde tatt slutt. «I lonely for my folks», fortalde han. Då Hurston skulle ta bilete av han, tok han på seg den finaste dressen han hadde, men tok av seg skoa. «I want to look lak I in Affica», sa han, «cause dat where I want to be».⁶

Det transatlantiske slavesystemet var eit så omfattande brot på grunnleggjande menneskelegdom at ein ikkje kan sjå på det som noko anna enn eit svik. Det finst ingen historiske parallellar til denne ideologien som, under dekke av å vere ein vitskap, degraderer menneske til ein underart, til lausøyre, og som fornektar sjølve ideen om at kvar og ein av oss har kjensler, verdigheit og draumar. Kanskje det ikkje er overraskande at Amerika i det tjuande hundreåret, bygd på denne ideologien, brydde seg så lite om ein mann som Kossola – fattig, svart og analfabet.

At Amerika skulle fornekte eksistensen til Hurston, er derimot ei form for utvisking av ein meir overraskande karakter. Antropologen, essayisten og romanforfattaren Hurston var ein sentral skikkelse i Harlem-renessansen og stifta mellom anna tidsskriftet Fire! saman med Langston Hughes. Medan ho levde, strevde ho med å få gitt ut verka sine om svart folkekultur. Då ho døyde, i fattigdom, blei ho lagt i ein umerka grav på ei «slette full av ugras». Romanforfattaren Alice Walker vekte ho bokstavleg talt til live med ein gravstein og insisterte på at andre skulle vere vitne til utviskinga av kvinna ho kalla «eit geni frå Sør». «Det finst stunder», skreiv Walker om å finne grava til Zora Neale Hurston, «då ein normal reaksjon på sorg, skrekk og liknande ikkje gir meining fordi han ikkje har nokon verkeleg samanheng med djupna til kjenslene ein føler.»⁷

Verda vi bur i, er, i stor grad takk vere Alice Walker, verda til Hurston-renessansen. Hurston dukkar opp på pensum på skular og universitet i USA og elles. Romanen Augo deira såg på Gud er ein av dei mest høgakta verka i heile den amerikanske litterære kanonen. Heilt frå første gong eg las ho, har Hurston heimsøkt meg med den sjeldne evna til å gjere smerta til svarte kvinner på tvers av generasjonar om til lyrisk, eineståande fiksjon. Likevel kan eg ikkje sjå bort frå den symbolske tydinga av dei siste åra hennar, på ein omsorgsheim, ingen av dei sju bøkene hennar i trykk, medan ho forsvann frå minnet og verda til dei levande. Eg kan ikkje kvitte meg med vissa om at ho brukte livet på å verne om det svarte minnet, medan ho sjølv blei lagt i ei umerka grav.

Det doble sviket gjentar seg, om att og om att. Historiene til dei som blei utsette for fare og umenneskeleggjorde av kolonimakt og rase, risikerer å bli gløymde. Kor mange Cambridge-studentar kjenner til bestefar min og vennane hans, afrikanarane som studerte der nesten hundre år tidlegare og trygla om kol til å varme kroppar i sjokk over den harde vinteren? Kor mange av oss barna og barnebarna, fast bestemde på å halde historiene deira i live, kjem til å finne plattformer som står i samsvar med verdien deira?

Historieforteljaren som vernar om minnet – ofte ei svart kvinne – blir sjølv gløymd, uavhengig av talent, historisk storleik eller kor synleg ho var i si eiga livstid.

Britar flest har høyrd om Mary Seacole. Den jamaikanske legen og entreprenøren er no ein av dei mest hylla pionerane i svart britisk historie. Ho, ei einsleg, svart kvinne, reiste åleine over heile verda på midten av det nittande hundreåret, noko som i seg sjølv er verd å merke seg.

Den jamaikanske og afrikanske arven, ferdigheiter ho hadde lært av formødrene som hadde vore slavar, og forretningstefta hennar, gjorde at ho skilde seg ut. Ho behandla britiske soldatar i Jamaica og amerikanske gullgravarar i Panama, kurerte dei for kolera og lækte såra deira. Ho kunne måle seg med Florence Nightingale i Krimkrigen og omgjekst dronning Victoria ved det kongelege hoffet. Ho ønskte å sikre seg ein plass i historia ved å skrive ein sjølvbiografi, Dei forunderlege eventyra til Mary Seacole, ein bestseljar i samtida.

Men opplaget tok slutt, og med unntak av levande vitnesbyrd som heldt minnet om Seacole levande på Jamaica, forsvann ho også frå verdas merksemd i meir enn hundre år, heilt til to svarte britiske kvinner, Ziggi Alexander og Audrey Dewjee, fann og trykte opp att Dei forunderlege eventyra ⁸i 1984.⁸ For min generasjon er Seacole ein sentral del av den grunnleggjande, men viktige innsikta at vi har vore ein del av britisk historie. Men sjølv eg, som hadde lese boka og forska på livet til Seacole, kjende ikkje til namna Alexander og Dewjee og verdsette ikkje kor mykje minnet om Seacole avhang av arbeidet deira.

Utryggleiken er voven inn i historiene våre. Utan minne blir kvar generasjon tvinga til å byrje på nytt, uvitande og ikkje rusta med ideane som forfedrane våre har late att til oss. Det er eit mønster av utvisking som hindrar framgang mot ei meir likestilt og sannferdig framtid, men som i staden gjer ho treig, gjentakande og innskrenka. Likevel er eg barnebarnet til bestefar min. Eg er dømd til å kjempe meg fram, til og med gjennom fiendtleg terreng, med tru på at utdanning, læring og kunnskap kan skape ei betre framtid.

Og kanskje dette er det eigentlege sviket. At vi framleis veit så mykje om dei. Og dei framleis veit så lite om oss.