Eit hundreår i livet

Året er 1902, vi er i Gallia, og ei ung mor har mista spedbarnet sitt i krybbedød. I sju dagar skal ho sørgje, etter jødisk skikk, og ho sit på ein arva fotskammel, utan å forlate huset. Mannen hennar, ein kristen funksjonær på niande lønstrinn, klarer ikkje bere sorga og reiser over havet til Amerika. Kvinna, som no ikkje lenger er mor, og som no er aleine, byrjar jobbe i butikken til mora. På si treffer ho fleire av dei mannlege kundane, for å spe på lønna med eit par sko, kanskje ein kjole.

Forteljinga er den første av fem bøker i den tyske forfattaren Jenny Erpenbecks roman Aller Tage Abend, som på norsk har fått tittelen Alle dagers ende, og krinsar rundt denne skilsetjande hendinga som snur liva til romanpersonane på hovudet. Spørsmåla er inntrengande: Kva kunne dei gjort annleis? Var teppet for tjukt? Var det fordi ungen sov på ryggen? Eller var barnet sjukt, utan at dei skjønte det? Kva om faren hadde tatt ein neve med snø og lagt på barnets bryst, ville det ha overlevd då?

Tilfall og skjebne

Det er sjeldan ein får vite om det kunne ha vore annleis om ein hadde handla annleis, men hos Erpenbeck får vi svaret på dette siste spørsmålet. For jamvel om barnet døyr i første bok, får det ein ny sjanse til liv i første mellomspel – Intermezzo – på grunn av ein neve med snø frå vindaugskarmen som faren i eit innfall legg på barnet sitt vesle bryst. I denne forteljinga drar ikkje faren til Amerika. Barnet veks til, jenta får ei søster, og familien flyttar til Wien. Hovudpersonen, eldstejenta, skal døy fire gonger til, i dei fire bøkene som følgjer. Først som livstrøytt ungjente i eit Wien hardt ramma av første verdskrigen, så som partifunksjonær i Moskva under Stalins utreinskingar under den store terroren, etter eit fall som berømt forfattar i DDR på sekstitalet og som nittiåring på ein omsorgsheim i 1992. Tre av gongene vil forteljaren det annleis, og ho lever vidare.

Vilkårlegheita kviler like så tungt som skjebnen over denne forteljinga om eit liv og eit hundreår i europeisk historie. Det handlar om konsekvensane vala ein tar som individ kan få, men også om konsekvensane av vala eit kollektivt samfunn har tatt, kan få for individet. Ikkje minst handlar det om tida som går, ugjenkalleleg – sjølv om Erpenbeck i denne romanen gjer forteljaren til herre over tida for å kunne gi hovudpersonen stadig nye sjansar til liv. Der tilfeldigheiter gjer at ho ikkje døyr likevel, fordi ho som ungjente i Wien gjekk ein annan veg, eller fordi han som skulle vurdere saka hennar i Sovjet, valde å legge mappa hennar i ein annan bunke, var det ikkje til å unngå at bestefaren i Gallia brutalt vart hogd i hel i ein pogrom, eller at bestemora og mora truleg blir offer for nazistane sitt utryddingsprosjekt. «Det hadde vært godt om tilfeldighetene fikk råde, tenker hun, og ikke en gud», seier den sørgjande mora i første bok. Setninga blir hengande som eit spørsmål det ikkje finst svar på, over heile romanen og det tjuande hundreåret, som vi følgjer nesten heile vegen frå start til slutt.