Drapet på journalistikken

Då London Review of Books i 1991 skulle melde Janet Malcoms nyaste bok, opna kritikar Lynn Barber med å åtvare om at ho «kjem til å bite den neste personen som kjem fram til meg på fest og spør om eg har lese Journalisten og morderen». To år etter at forteljinga om journalisten som vart saksøkt for bedrageri og kontraktsbrot av ein dømt drapsmann, fyrst vart publisert i The New Yorker (bokversjonen kom i 1990), stod forfattaren framleis i sentrum av ein cause célèbre – i alle fall i krinsar som har for vane å diskutere journalist- og forfattaretiske problemstillingar i festleg lag. Hadde Malcolm, den tsjekkiskfødde stjernejournalisten med to boktitlar om psykoanalyse bak seg, her påført journalistikken eit banesår? Var dissekeringa hennar av det tornete forholdet mellom journalist og intervjuobjekt ei avkleding av ein heil profesjon? Kven var ho i så fall til å snakke, ho som sjølv stod midt oppe i eit søksmål der eit intervjuobjekt skulda ho for å fabrikkere sitat? Og ikkje minst: Veit verkeleg kvar journalist som ikkje er «for dum eller for selvopptatt til å bry seg om hva som foregår», at det han gjer er «moralsk uforsvarlig», slik Malcolm hevda i den berømte opningssetninga si?

Når Journalisten og morderen, som den fyrste av Malcolms rikhaldige produksjon, no kjem i norsk språkdrakt (ved Alexander Leborg), er det utan det same summande momemtumet. Boka er framleis Malcolms mest kjente, og etter at forfattaren døydde i juni i år, er det grunn til å tru at fleire lesarar, også i Noreg, har blitt gjort merksame på det som er eitt av dei beste og mest særmerkte forfattarskapa i den amerikanske litterære journalistikken. Kanskje vil Journalisten og morderen kunne tilføre eit nytt lag av refleksjon til det skandinaviske 2000-talets mest ihelsnakka emne, nemleg forfattaren sitt moralske ansvar overfor dei høgst reelle menneska han skriv om. Kanskje vil nokre norske journalistar bøye hovudet i skam, ikkje fordi dei brått innser at det dei gjer er moralsk uforsvarleg, men fordi dei aldri vil kunne utøve dette virket på eit nivå som nærmar seg Malcolms.

Men aktuell, i nettopp journalistisk meining? Nei, i grunnen ikkje.

Journalisten og morderen av Janet Malcolm (Fanfare, 2021).

Så skal det seiast at heller ikkje saka boka krinsar kring, var spesielt heit då Malcolm fyrst fatta interesse for ho («død og begravd», var orda nemnde kritikaren brukte). Det heile skriv seg tilbake til ei drapssak frå 1970, der den framgangsrike legen Jeffrey MacDonald fyrst vart frikjend, så igjen sikta for drapa på den gravide kona si og dei to små døtrene deira. Sommaren 1979, før saka skulle for retten på ny, inngjekk MacDonald ein avtale med sakprosaforfattaren Joe McGinniss om ei bok om rettssaka, skriven frå forsvaret sitt perspektiv. McGinniss sikrar seg uvanleg nær tilgang til kjeldene sine – faktisk vert han ein del av MacDonalds forsvarsgruppe – men det heile kjem med ein kostnad: Han underskriv ein avtale der delar av inntektene frå boka skal gå til MacDonald, og der han forpliktar seg til å ta vare på «den grunnleggjande integriteten» i MacDonalds livshistorie. Rettsaka endar med at MacDonald vert dømt, og McGinniss – som i løpet av prosessen tilsynelatande har utvikla eit nært venskap med den sikta – er fyrst i rekka til å halde MacDonald støttande i handa. Då boka hans, , kom ut i 1983, var historia ei anna: Her framstiller han MacDonald ikkje berre som skuldig, men som ein kaldblodig psykopat. Året etter vert McGinniss saksøkt av MacDonald for brot på den avtalen dei hadde inngått, og fyrst i 1987, etter at denne saka var avslutta med ein splitta jury og eit utanomrettsleg oppgjer der McGinnis betalte MacDonald 325 000 dollar, kopla Janet Malcolm seg på: Ho «beit på kroken», som ho sjølv skriv, til advokaten til McGinniss, som skreiv til ho og eit titals andre journalistar for å vekkje merksemd kring det åtaket på den frie journalistikken som var i ferd med å utspele seg.